Trompe-l'œil, 'fools the eye': illusies in de mode, waar komt het vandaan?
bezig met laden...
Op de catwalk regent het looks die gebruikmaken van trompe-l'œil ("trom-ploy"). De Franse term betekent letterlijk "misleid het oog". In mode gaat het om een techniek waarbij een ontwerper een optische illusie creëert door te spelen met perspectief en dimensie - 2D lijkt 3D. Oftewel: je ziet iets wat er niet is. Wie heeft die truc bedacht en hoe zien we het nu terug?
Schiaparelli: moeder van de illusie
Elsa Schiaparelli, ontwerpster en grootste rivaal van Coco Chanel, brak in 1927 door met haar ‘Bow Knot’ trui met een strik die pontificaal op de borst hing - althans, zo leek het. De linten waren waarheidsgetrouw in het patroon gebreid. Haar collecties raken al snel doordrenkt met zulk surrealisme. Nepstrikken, nepsluitingen, nepgespen, -kragen en -sjaals. Gebreide misleidingen als die worden haar handelsmerk, en overleven zelfs de sluiting van het originele huis (1954).
Zo laat ze op de linkerborst van een deftig jasje een vrouw tekenen, haar gouden haren gewikkeld om de mouw, door haar vriend, dichter en kunstenaar Jean Cocteau (1937). Een jaar later volgt de ‘Tear Dress’, met dikke paarse tranen die van een avondjurk af lijken te biggelen. (Die print kwam van hartsvriend Salvador Dalí.) En de Woodgrain Dress, een trompetjurk waarvan de 'stof' wel van houtnerven lijkt gemaakt.
We zien in die periode ook al schijnzakken, nepknopen en -riemen bij Hermès (1952), met een geschilderde techniek die vooruitloopt op het werk van de Britse ontwerper Steve O Smith. Vorig jaar bezorgde die beheersing hem de felbegeerde Karl Lagerfeld Prize.
De tekst gaat door onder de afbeelding
Trompe, tromper, trompest
Trompe-l'œil barst pas echt los in de jaren zestig, mede dankzij de pop art-beweging die vanaf de jaren vijftig wordt gevoed door Britse en Amerikaanse kunstenaars. We zien het effect de kop opsteken in de minirokjes van Mary Quant, aanstichter van de Youthquake - de beweging van de rebelse jeugd. Surrealistische laagjes werden haar specialiteit. Pierre Cardin zette het oog op het verkeerde been door te spelen met verwarrende vormen. Zijn ‘Target Dress’ uit 1966, met gekleurde cirkels om een zwart middelpunt, werd net zo'n klassieker als de trui met strik.
Later, in de jaren negentig, werd Jean Paul Gaultier bekend om de naakte mannenborstkassen die hij op bloezen drukte. Duran Lantink nam dat idee in 2025 over in zijn veelbesproken debuut voor het huis.
John Galliano paste trompe-l'œil in 2000 toe bij Dior met een zomercollectie vol schijnbaar gelaagde denim-ensembles - en heel recent nog, voor de theatrale couture show van Maison Margiela in de zomer van 2024. De jurken, geïnspireerd op de Belle Époque, speelden met proporties, schaduw en stofuitdrukking, zodat modellen wespentailles en heupen leken te hebben. Voor Galliano is trompe-l'œil een middel om zijn handelsmerk te perfectioneren: de modieuze vervorming van het lijf.
Al net zo dol op het effect was Alessandro Michele in zijn tijd bij Gucci. Aan Vogue legde hij het uit als een obsessie voor “het idee dat iets bestaat en ook niet bestaat." In de zomercollectie van 2015 dringt de strikkentruc van Schiaparelli onder zijn leiding ook bij Gucci binnen, ditmaal in kleurrijke tops met pailletten - het silhouet geleend van een andere ontwerper en virtuoze illusionist: Roberta di Camerino.
De tekst gaat door onder de afbeelding
Pixelshirt
Net zoals monsters in fantasierijke blockbusters steeds echter worden dankzij artificiële intelligentie, werden ook mode-illusies langzaam geloofwaardiger door innovaties in textiel, zoals hele gedetailleerde 3D-breimachines en AI-gestuurde hulpprogramma’s voor prints.
Bij de presentatie van Loewe in 2023 stroomden de sociale media vol met comments over één nieuwigheid: een lifelike pixelshirt, uit de koker van Jonathan Anderson, toenmalig creatief directeur. Het was alsof het model zo uit de metaverse was gestapt. De collectie, Screen Time, met een tiental pixelkleren, zette de nieuwe standaard voor mode-illusies.
En warempel: in 2025 gebruikt Anderson diezelfde truc op de klassieke bow-knot-wijze in zijn Dior debuut: als een illusionaire extra stoflaag onder gebreide vesten en een kraakwitte bloes.
De tekst gaat door onder de afbeelding
Misleiding wordt bedrog
Honderd jaar na de introductie van trompe-l'œil in de mode speelt nu een nieuwe golf op. Louis Vuitton maakte voor herfst-winter 2023 de illusionaire ankle boot: een handgeschilderde kalfslederen laars die zich voordoet als zwarte pumps met een geribbelde witte sok.
Bij Comme des Garçons Homme Plus presenteerde Rei Kawakubo voor lente-zomer 2024 jasjes bestempeld met afbeeldingen van losgeknipte overhemden en nog meer jasjes. Een geweldige print; de laagjes waren nep. Bij Acne Studios werden jeans bedrukt met sleutelhangers die aan de taille leken te bungelen - zo echt dat een dief in de metro zijn kans zou slaan. Ottolinger koos voor de meest luie weg, door met hyperrealistische opdrukken een overhemd, stropdas en blazer op een bodysuit uit dezelfde stof te slaan.
Moschino bracht witte pakken en jassen in model met bedrukte tailoring in krijtstrepen (SS25) - en niet voor het eerst. Wie goed heeft opgelet, herinnert zich ook de voorloper in de actiefilm Kill Bill (2003), waarin actrice Daryl Hannah een witte Moschino-trenchcoat draagt met diezelfde afwerking.
De tekst gaat door onder de afbeelding
Traître-l'œil
In het net afgesloten winterseizoen presenteerden naast Gaultier en Dior ook de Belgische Julie Kegels haar eigen versie van trompe-l'œil, met opgeplakte sieraden - wel zo makkelijk, kunnen de echte juwelen thuis veilig in de kluis blijven.
Maar het was duidelijk wie de erfgenaam is van dergelijke trucage. Bij Schiaparelli leken de modellen wel paspoppen die uit de etalage waren weggelopen: een op maat gesneden jasje en jurk in huidskleur, opgebouwd uit meerdere lagen jersey en watten, creëerde rondingen op de size-zero modellen. Ineens hadden ze heupen en een borstpartij. Een redacteur van FashionUnited die erbij was kan het bevestigen: ook dat is nepperij.
De nieuwe manieren om het oog te bespelen vragen meer oplettendheid; anders dan bij Schiaparelli's bow-knot kun je de moderne trucage niet zomaar van een beeldscherm aflezen. Je moet weten hoe het zit, en materiaalkennis beheersen om de 'trompe' te zien. Ze zijn verraderlijk misleidend. Traître-l'œil is misschien een betere term.